ÇOCUKLARDA SORUMLULUK VE ÖZGÜVEN

Düşen bir çığda hiçbir kar tanesi,

Kendini olup bitenden sorumlu tutmaz.

“Ali 9 yaşında üçüncü sınıf öğrencisi. Bilgisayar mühendisi olan bir kuzeni var. Onunla bir arada olduklarında, kuzeni ona mesleği ve çalıştığı yer hakkında bir sürü şey anlatıyor. Ali de bilgisayar mühendisi olmak istiyor lakin ufak bir sorunu var; bu devir notları pek güzel değil. Verilen ödevleri yapıp sonraki gün okula getirmesi gerekirken, o bunu yapmıyor. Hangi kitabını okuldan konuta getirmesi gerektiğini unutuyor. Bazen de ödevini yapıyor lakin çantasına koymayı unutuyor. Çantasına koysa da öğretmene vermeyi unutabiliyor. Velhasıl Ali ödevleri konusunda gereğince sorumluluk almıyor.”

Her gün bu ve gibisi öteki durumlarla karşılaştığınızda aklınızdan neler geçiyor? Mutabakata vardığınız halde çocuğunuz sorumluluklarını yerine getirmeyi ihmal ediyorsa ve siz onun yerine ödevlerini okula getiriyorsanız sorumluluk konusunun üstünde durulması gerekiyor demektir.

ÇOCUKLARDA SORUMLULUK HİSSİNİN GELİŞİMİ

Sorumluluk;

1) Kurallara uyma,

2) Tercihlerin ya da seçimlerin sonucuna katlanma,

3) Öteki insanlara ve onların haklarına hürmet gösterme,

olarak ele alınabilir.

Ferdî farklılıklar kelam konusu olsa da, sorumluluk kazandırmaya yönelik her sürecin “temel” ve “değişmez” öğeleri vardır. Bunlar;

? Bilgilendirme: Çocuğun davranışında istenen değişimin gerçekleşebilmesi için evvel, çocuğun bu değişim hakkında bilgilendirilmesi gerekir. Onun bu değişimi bir muhtaçlık olarak görebilmesi için, nedenleri hakkında bilgi vermek değerlidir.

Kuralların neden konduğu ve sorumluluğun ehemmiyeti anlatılmalıdır. Çocuklar, niye kimi işleri yapmak zorunda olduklarını bilirlerse, ne vakit ailelerine yardımcı olmaları gerektiğini, ne vakit bağımsız davranabileceklerini de öğrenmiş olurlar.

? Takip: Bilgilendirmeden sonra, çocuğun kelam konusu davranışı gösterebilmesi için ona bir müddet tanınması gerekir. Bu mühlet içerisinde yapılan takip sonucunda sorumlu davranışın ortaya çıkıp çıkmadığına, ne müddette ortaya çıktığına, hangi vakitlerde davranışın yapıldığına/yapılmadığına dikkat edilmelidir.

? Geri bildirim: Muhakkak bir mühlet sonra gidişat hakkında bilgilendirmek gerekir. Şayet istenen sorumlu davranışın sayısında artış varsa uygun pekiştireçlerle motive edilmeli, şayet beklenen sorumlu davranışın ortaya çıkmasında zahmetler varsa, bu kahırlar ve mümkün nedenlerinin çocukla paylaşılması gerekir.

? Hatırlatma: İstenen davranış şayet gerçekleşmiyorsa yine hatırlatma sürecine gidilmelidir. Yine bilgilendirme ile başlayan bu süreç, davranış oturana kadar devam etmelidir.

Üstte anlatılan bu öğeler, yalnızca sorumluluk kazandırma sürecine ilişkin değildir; temel alışkanlıkların oturmasında, kuralların belirlenmesinde, kısaca yaşantımızı düzenleyecek her türlü tedbirde bulunması gereken öğelerdir ve fakat kararlı ve sabırlı bir tavırla yaklaşıldığında davranışın oturması sağlanabilir.

Sorumluluğun gelişimi çocuktan çocuğa farklılık gösterir. Lakin, genel gelişim özellikleri açısından değerlendirdiğimizde, çocukların konutta yerine getirebilecekleri sorumluluklarını bilmek, bize beklentilerimizi ayarlayabilmemiz açısından yardımcı olabilir. Buna nazaran;

6 yaş;

? Tek başına giyinip soyunması,

? Sofrada tek başına yemeğini yemesi,

? Oyuncaklarını toplayabilmesi,

? Üzerinden çıkardığı kıyafetleri yardımla katlayabilmesi,

? El-yüz paklığını yapabilmesi,

7 yaş; (yukarıdakilere ek olarak)

? Çantasını hazırlaması,

? Başladığı işi bitirmesi,

Kuş, balık üzere hayvanları beslemesi,

? Proje ve ödevlerini hazırlaması,

? Dişlerini fırçalaması,

8 yaş; (yukarıdakilere ek olarak)

? Hatırlatmadan öz bakımını yapması ve odasını toplaması,

? Okuldan gelen bildirileri iletebilmesi,

? Dersleriyle ilgili sorumlulukları alabilmesi,

9-11 yaşlar ortası; (yukarıdakilere ek olarak)

? İlgilerini belirleyip, vakit planlaması ve günlük programlar yapabilmesi,

? Vaktini yeterli kullanması,

? Mesken dışı yakın yerlere gidip gelmesi,

? Arkadaşlarıyla uygun ilgiler kurması,

? Alışveriş yapması.

Sorumluluk duygusu her ne kadar bir kadro vazifeleri yerine getirmek için gerekli bir maharet üzere düşünülse de aslında bireyin kendi maharetlerini geliştirmesi, davranışlarının sonucunun farkında olması ile ilgilidir. Sorumluluk duygusu ile özgüven gelişimi ortasında epeyce güçlü bir alaka vardır. Kendi gereksinimlerini tek başına karşılama hünerini kazanan çocuğun ebeveynlerine yahut başka yetişkinlere duyduğu bağımlılık giderek azalır. Davranışlarının sonucunu yaşadıkça, gelişen maharetlerini kullandıkça çocuğun kendine olan inancı artar. Maharetlerini kullanması ve geliştirmesi için fırsat verilmeyen çocukların yeterlilik duygusu ve özgüven gelişimleri de hudutlu kalır.

ÇOCUKLARIN SORUMLULUK ALMASINDA ANNE-BABALARA DÜŞEN VAZİFELER

Anne-babanın çocuğun yaşına, cinsiyetine ve şahsî özelliklerine uygun misyonları çocuğun yapmasına fırsat vermesi, istenilen davranışlar için model oluşturması ve olumlu davranışları pekiştirmesi çocuğun sorumluluk hissinin gelişmesinde büyük değer taşır.

Çocuk gelişiminde sosyal-duygusal alandaki en değerli amaçlardan biri kendi ayakları üstünde durabilen, kendine güvenen bir birey olma yolundaki çocuğun kişilik gelişimini destekleyecek davranışların birer birer kazandırılmasıdır. Bu davranışlar ortasında çocuğun sorumluluk şuuru edinmesi ehemmiyet sırasında en ön sıralarda yer alır. Çocuğun kendi davranışlarının sorumluluğunu alması yetişkin olduğunda bir gün içerisinde öğrenebileceği birşey değildir. Çocuğun sorumluluk şuurunu edinmesi fakat ömrün birinci yıllarından itibaren atılan adımlar ile mümkündür. Tıpkı öteki toplumsal hünerler üzere sorumluluk şuuru de evvel aileden daha sonra toplumsal etraftan öğrenilir ve geliştirilir. Sorumluluk duygusu hem kişilik özelliklerinden etkilenen hem de sonradan kazanılabilen bir toplumsal marifettir. Kimi çocuklar kişilik özellikleri nedeniyle sorumluluk almaya daha yatkın ya da istekli olabilirler. Münasebetiyle anne-baba birebir tavırları sergilerlerse de kardeşler birbirinden büsbütün farklı sorumluluk şuuru geliştirebilirler. Lakin her ne kadar şahsî özelliklerinin sorumluluk hissinin kazanılmasında tesiri olsa da sorumluluk şuuru büyük ölçüde öğrenilen bir marifettir. Çocuğun hayatındaki her beceriyi öğreten ve geliştirmesine yardım eden anne-baba, sorumluluk hissinin gelişiminde de başrole sahiptir. Bu yüzden, sorumluluk hissini geliştirmek için anne-babanın çocuğun yaşına, cinsiyetine ve ferdî özelliklerine uygun vazifeleri çocuğun yapmasına fırsat vermesi, istenilen davranışlar için model oluşturması ve olumlu davranışları pekiştirmesi kıymet taşır.

Çocuklara Sorumluluğu Ne Vakit ve Nasıl Öğretmek Gerekir?

Birinci adımlar zordur fakat çocuklar kendi başlarına muhtaçlıklarını karşılayabildiklerini fark ettikçe kendilerine olan itimatları artacaktır.

Aslında bu sorunun yanıtı gelişim periyotlarında kapalıdır. Anne-baba olarak çocuğunuzun yapabileceği her şeyi kendi başına başarması için ona fırsat verin. Marifetler kullanıldıkça gelişir. Birinci adımlar zordur fakat çocuklar kendi başlarına muhtaçlıklarını karşılayabildiklerini fark ettikçe kendilerine olan itimatları artacaktır. Yemek yiyebilen bir çocuğa yemek yedirmeye devam etmek hem onun marifeti
nin gelişmesine hem de yeterlilik hissine ziyan verebilir. Zira nasıl bizler bir işi başardığımızı görmekten zevk alırsak birebir keyif alma duygusu çocuklar için de geçerlidir. Anne baba olarak onların bu keyfi tatmalarına takviye olmak kıymetlidir.

Sorumlulukların kazanılmasında anne-babaya düşen bir öteki rol ise, istenilen davranışları sergileyen bireyler olmalarıdır. Çocuklar çok âlâ müşahede yeteneğine sahiptirler. Anne-babanın çocuklarına öğretmek istedikleri davranışlar için model oluşturması tesirli bir metottur. Şayet anne-baba günlük hayat ile ilgili sorumlulukları zorla, isteksizce gerçekleştiriyor ya da aksatıyorlarsa çocuk için de sorumluluklar kaçınılması gereken durumlar manasına gelecektir.

Çocuklar “yaşayarak-yaparak” öğrenirler. Bu nedenle sorumluluk hissinin gelişmesinde en tesirli tekniklerden biri çocuğun davranışının sonucunu yaşamasına fırsat vermektir. Anne-babalar ekseriyetle çocuklarını aksiliklerden müdafaa içgüdüsüyle hayatı çocuklar için kolaylaştırmaya çalışırlar. Tüm bunlar kısa vadede çocuğu olumsuz sonuçlardan korur üzere görünse de uzun vadede maalesef kişilik gelişimini, özgüven oluşumunu olumsuz olarak etkileme riskini taşırlar. Biri her gün sizin için işlerinizi yapsa siz işinizi yapmak için efor gösterir miydiniz? Çocuklar da doğal olarak anne-baba tarafından desteklenen maharetlerini geliştirmeye muhtaçlık duymazlar, daha doğrusu duymuyor üzere görünürler lakin bir gün anne-baba takviyesini azalttığında o vakit büyük zorluklar yaşarlar. Zira vaktinde gelişmeyen marifetleri sonradan kazanmak için çok daha fazla emek harcamak gerekir. Her yeni maharet başta acemice teşebbüslerle başlar. Bu nedenle çocukların sorumlulukları öğrenirken vakte ve anne-babanın sabrına gereksinimleri vardır. Yemeğini kendi başına yemeğe başladığında döküp saçması olağandır ya da bardağı taşırken elinden düşürmesi. Bu tip durumlarda anne-babanın eleştirel davranması “bırak dökeceksin, sen yapamazsın” üzere geri bildirimler vermesi ya da daha süratli sonuçlar istedikleri için kendilerinin yapmaları sorumlulukların kazanılmasını engelleyebilir.

TEKLİFLER…

Olumlu geri bildirim: Her yeni davranışın öğrenilmesi ve tekrar edilmesi ve pekişip alışkanlık haline gelmesi için olumlu geri bildirime gereksinim vardır. Anne-babanın ilgi ve onayı istenilen davranışların öğrenilmesinde anahtardır. Çocuklar her vakit olumlu ilgiden takviye almazlar bazen anne-babanın kızdığı onaylamadığı bir davranışı yaparak, olumsuz ilgi alarak istemeyen bir davranışı sergilerler. Çocuklara ne yapmamaları gerektiğini değil de, ne yapmaları gerektiğini söylemek burada değer kazanır. Olumsuzdan gitmek olumsuz davranışı istemeden pekiştirmeye neden olabilir. Meğer uygun, gerçek ve gerekli olduğunu düşündüğümüz davranışları fark etmek ve enerjiyi bunları övmek için kullanmak daha verimli olacaktır. Çocuklar anne-babalarının ilgi ve onayını isterler. Olumlu davranışa odaklanmak, olumlu davranışla ilgili geri bildirimler vermek istenilen davranışı geliştirmenin en tesirli yoludur. Şayet çocuğunuza kardeşini ağlattığında kızmak yerine onunla sakin bir biçimde oynadığı anda ilgi gösterirseniz istenilen davranışa ilgi göstermiş olursunuz. Bu tabi ki olumsuz davranışa müsaade vermek manasına gelmemelidir. Yalnızca gelişmesini istediğimiz davranışı desteklemeniz,

pekiştirmeniz gereklidir.

Motive eden sorumluluklar: Çocuklara sorumlulukları öğretirken motivasyonu

unutmamak gerekir. Yapması keyifli olan, sonucunda hoş ve övünülecek bir durum yaratan davranışlar ile ilgili sorumlulukları kazandırmak daha kolay olacaktır. Örneğin masayı kurmaya yardım etmek masayı temizlemeye ve kaldırmaya yardım etmekten daha eğlencelidir.

Bütünü kesimlere bölmek: Çocuğunuza öğretmek istediğiniz davranış ne olursa olsun mümkün olan en kolay basamaktan başlayın. Bir yetişkin bile dağınık bir odaya girdiğinde nereden başlayacağını bilemeyip ümitsizliğe düşebilir. Şayet çocuğunuzun odasını toplamasını istiyorsanız öncellikle işleri basamaklandırın. Birinci basamak oyuncakları kutularına yerleştirmek, ikinci basamak kirli ve pak çamaşırları ayırmak, kirlileri kirli sepetine, pakları ilişkin oldukları yerlere yerleştirmek olabilir.

Seçme bahtı vermek: Çocukların kendi hayatları üzerinde kelam sahibi olmalarını

sağlarsanız verdikleri kararlar ile ilgili sorumluluk almalarına ve kendilerine olan itimatlarının gelişmesine yardım edersiniz. Kendileri için uygun olanı seçme hünerini kazanmaları kıymetlidir. Ayrıyeten alternatifler ortasında seçme talihleri olduğunda alınan kararı benimseyip uygulama olasılıkları daha fazladır. Tabi ki seçim yapılacak alternatifler anne baba tarafından belirlenip sonlandırılabilir.

Her şeyin bir yeri olsun: Konuttaki her eşyanın belirli bir yeri olduğunu bilmek çocukların etrafı nizamlı tutmasına yardımcı olabilir. Neyin nerde olduğunu bilmek çocuğa güç verir. Tertipli bir mesken ortamı çocuğun tertipli olmayı öğrenmesinde tesirlidir. Lakin daha da değerlisi bu sistemin sağlanmasında çocuğun da rolü olmalıdır. Kirlenen pantolonunu kirli sepetine atmak, okuduğu mecmuayı gazeteliğe koymak, meyve suyu şişesini tekrar buzdolabına kaldırmak üzere günlük hayata dair işlerde çocukların da sorumlulukları olmalıdır.

Model olma: Birçok davranışta olduğu üzere sorumluluk şuurunu kazandırma sürecinde yetişkinlerin örnek davranışları kıymetlidir. Yetişkinlerin kendi yaşantılarına ilişkin sorumluklara gereken ihtimamı göstermeleri, çocukların dikkatini çeker ve onların tavırlarını gözlemleyerek daha uygun öğrenirler.

Konuttaki yardımcının rolü: Konut işlerine yardım eden şahısların de çocukların sorumluluk şuuru kazanmasında tesiri vardır. Şayet her gün biri yatağını topluyorsa uzun yıllar yatağını toplamayı öğrenmeye gerek duymayacaktır. Bu mevzuda hem yardımcınız hem de çocuğunuzla konuşarak sorumluluk alanlarını netleştirin.

Ferdi sorumluluktan toplumsal sorumluluğa: Çocuklarda sorumluluk şuurunu geliştirmek için, küçük yaştan itibaren evvel,

Kendi ile ilgili sorumlulukları öğrenmesini desteklemek (çıkardığı kıyafetleri katlayıp yerine koymak, oyuncak ya da eşyalarını kullandıktan sonra yerlerine kaldırmak)

Daha sonra konut ile ilgili sorumlulukları paylaşmasını beklemek (yemekten sonra tabağını lavoboya koymak vb)

Son olarak da toplumsal sorumluluklar konusunda model olmak (ağaç dikmek, gereksinimi olanlara yardım etmek, yerlere çöp atmamak) sorumluluk şuuru kazandırmak için kıymetli adımlardır.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir