DUYGULARIMIZ KİMİN SORUMLULUĞUNDA?

Beni kızdırdı!

Sen beni üzmek zorunda mısın?

Bugün beni çok keyifli ettin!

Üstteki cümlelere benzeri cümleleri hayatımız boyunca tekraren söylemiş yahut diğerlerinden duymuşuzdur. Bu cümlelerin en kıymetli ortak yanı, kişinin yaşadığı his durumundan karşısındaki bireyleri sorumlu tutması. Artık gelin birlikte bu cümleler ve cümlelerin dayandığı niyet yapısını biraz ele alalım.

16 yıllık meslek yaşantım boyunca yaptığım istişarelerde şahısların en büyük çıkmazlarından birinin, hislerinin ve davranışlarının sorumluluğunu dış etrafa yüklemeleri olduğunu gördüm. Üzüntünden sevince, kızgınlıktan rahatlığa kadar yaşanan pek çok hissin sorumluluğu çoğunlukla dışarıda aranmış ve bu arayış kişiyi çaresizliğe itmiştir. Çaresizliğin nedeni ise his idaresini oburunun yetkisine bırakmış olması.

Bu durumu bir örnekle izah edeyim. Kişi hissettiği hissin destek noktasını kendi dışındaki birine yüklerse, his idaresini o şahsa devretmiş olmaz mı? Örneğin arkadaşının onu üzdüğünü söyleyen bir kişinin, ıstırap hissinden arınıp keyifli olabilmesi için neye muhtaçlığı vardır? Arkadaşının onu keyifli etmesine!

Memnunluğu oburunun davranışına endekslemek, birebir vakitte bir çaresizliğin göstergesi değil midir? Zira memnun olmak için oburunun davranışlarını değiştirmesini ve isteklerine uygun davranmasını beklemek gerekmektedir. Pekala ya beklenen o değişim gerçekleşmezse?

Bir de olayı karşıtından düşünelim. Bizim hislerimizi belirleyen kişinin öbürleri olduğunu düşünüyorsak, tıpkı biçimde kendi davranışlarımızın da diğerlerinin hislerini belirlediğini kabul etmemiz gerekir. O denli ya! Şayet öbürleri davranışları ile bizim hislerimizi belirliyorsa, yani diğerlerini yaptıkları bizi üzüyor, keyifli ediyor, öfkelendiriyorsa; bizim de davranışlarımız birebir halde diğerlerini memnun ediyor, üzüyor yahut öfkelendiriyor olmalı. Tüm bu anlatılanları hakikat kabul edecek olursak; şöyle bir sonuçla karşı karşıya kalmış oluyoruz. Diğerleri bizim davranışlarımızı belirlerken ve yönetirken, biz de birebir halde diğerlerinin hislerini belirleme ve yönetme gücünü kendimizde görmüş oluyoruz.

Hislerimizin ve davranışlarımızın nedenini kendi dışımızdaki olaylarda ve bireylerde aramayı ve onları sorumlu tutarak yaşamayı öğrendiğimiz için hislerimizin, davranışlarımızın sorumluluğunu üstlenmekte zorlanıyoruz.

Meğer bu niyet şekli gerçekçi bir niyet stili değildir.

Şöyle söylediğinizi duyar üzereyim. Pekala olayların yahut bireylerin yaşadığımız hisler üzerinde hiç mi sorumluluğu yok? Elbette ki onların fikirlerimizin başlamasına vesile olmak üzere bir tesiri var lakin yalnızca bu kadar.

Hislerimizi belirleyen şey ne olayın kendisidir ne de bizim dışımızdaki bireylerin davranışlarıdır. Hislerimizi belirleyen ana etken, kanılarımız ve olayları yorumlama biçimimizdir. Örneğin hava güneşli olduğu için paklık yapmayı düşünen bir mesken hanımı yağmur yağdığı için bu durum karşısında hüzün hissedebilir. Uzun vakittir yağmur bekleyen bir çiftçi ise yağmur yağması karşısında büyük sevinç yaşayabilir. Yağmur yağma olayı mesken hanımı için keder hissine vesile edilirken, çiftçi için sevinç hissine vesile edilmektedir. Yani yağmurun kendisi hüzün yahut sevinç nedeni değildir. Yağmurla ilgili şahısların zihinlerinde kurdukları kanılar hislerinin ortaya çıkmasını belirleyen ana etkendir.

Daha uç bir örnek vermek gerekirse, sokak ortasında eşine fizikî şiddet uygulayan bir erkek olduğunu düşünelim. Bu olaya şahit olan 4 farklı kişi olduğunu varsayalım. Birinci kişi, erkeğe şiddet uygulayan bireye mani olmaya çalışıyor. İkinci kişi, oradan süratli bir halde uzaklaşıyor. Üçüncü kişi polisi arayarak durumu bildiriyor. Dördüncü kişi ise olup biteni yalnızca seyrediyor.

Üstteki olaya tanıklık eden bireylerin davranışlarındaki farklılığı gördük. Gelin artık de bu 4 kişinin hislerini inceleyelim. Şiddet uygulayan bireye mahzur olmaya çalışan birinci kişinin hissedeceği duygu muhtemelen öfke ve kızgınlıktır. Oradan süratle uzaklaşan ikinci kişinin duygusu endişe, polisi arayan üçüncü kişinin duygusu sorumluluk, olayı yalnızca izleyen kişinin duygusu ise umursamazlık ve meraktır.

Örneklerde anlatıldığı üzere olaylar bireylerin hislerini ve davranışlarını belirleyen ana etkenler değillerdir. O denli olsaydı birebir olay karşısında herkesin tıpkı hisleri hissetmesi ve birebir davranışları yapması gerekirdi. Örneklerde gördüğümüz üzere iki olay karşısında da bireylerin hisleri ve reaksiyonları farklı olmuştur. Pekala nasıl oluyor da birebir olaya tanıklık eden şahısların davranışları ve hisleri bu kadar farklı olabiliyor? Zira bireylerin olaya ait zihinlerindeki yorumlamaları ve fikir biçimleri birbirinden farklı. Üstteki şiddet olayına tanıklık eden bireylerin niyet biçimlerini incelediğimizde birinci kişinin; şiddetin olumsuz bir durum olduğu ve mahzur olunması gerektiği kanısına, ikinci kişinin; şiddet ortamının tehlikeli olduğu ve uzaklaşmak gerektiği fikrine, üçüncü kişinin; şiddet olaylarını ilgili mercilere bildirmek gerektiği fikrine, dördüncü kişinin de etliye sütlüye karışmamak ve kim ne yapıyorsa yapsın müdahale etmemek gerektiği niyetine sahip olduklarını söyleyebiliriz.

Özet olarak, yaşanan olaylar bizim fikir ve yorumlamalarımızın başlamasına sebep olan vesilelerdir. His ve davranışlarımızın sorumlusu yahut nedeni değildir.

Yazımı Montaigne’e ilişkin şu sözlerle noktalamak istiyorum. “ İnsanı mutsuz eden olaylar değil, olaylar hakkındaki fikirlerdir.”

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir