Benlik Kavramının Gelişiminde Ailenin Yeri

Benlik kavramı ve benlik hürmeti, benlik psikolojisi ve toplumsal psikoloji literatüründe kıymetli yere sahip olan kavramlardan biridir. Yetiştirilme biçimi, sosyo-ekonomik seviye, anne-baba tavırları, fizikî sıhhat, okul başarısı ve arkadaşlık ilgileri başta olmak üzere bireylerin benlik hürmeti seviyelerini etkileyen ve bundan etkilenen pek çok faktörden kelam etmek mümkündür.
Benlik, tüm insanların gelişimsel süreçleri içinde ebeveynleri ve öteki beşerlerle etkileşim ve tecrübelerinin bir sonucu olarak geliştirdiği örgütlenmiş bir fikir, his ve davranış ağıdır.
Benlik hürmeti; çocuğun kendi kıymet, yetenek ve başarılarına bağlı olarak kendisi hakkında oluşturduğu doğal  duygular sonucu ortaya çıkar. Çocuğun benlik imajı birinci olarak aile içinde  gelişir. Çocuklar, ebeveynlerinin kendilerine ait hislerinden ve algılamalarından büyük ölçüde etkilenirler. Benlik hürmetinin gelişimi anne yahut anne yerine geçen kişinin çocuğa gösterdiği ilgi ve uygun yansımalı bağa bağlıdır. Çocuklar, ebeveynlerinin kendilerine  ilişkin hislerinden ve algılamalarından büyük ölçüde etkilenirler. Diğerlerinin hürmeti ve olumlu duygusal etkileşimi bireyde kendini sevmeyi geliştirir. Bu sayede duygusal kendilik ve egemenlik oluşur. 
Bireyin gelişiminde değerli tesire sahip en kıymetli değişken anne-babaların çocuklarına ait tavırlarıdır. Çocuk dünyaya geldiği anda  ilk etkileşimde bulunduğu şahıslar aile bireyleri ve bilhassa anne-babasıdır. Bu etkileşim çocuğun tüm hayatı boyunca devam eder. Çocuğun kişilik yapısının oluşmasında anne-baba tesirinin kıymetli bir yeri ve kıymeti vardır. Uyumlu ve özgür bir ailede, dengeli ve sağlıklı bağlantılar içinde yetişen çocuk, özerk bir birey olarak yetişkin hayatına ulaşabilir. Özerklik ihtiyacı kişinin hareketlerinin denetim edildiği ya da o hareketlerde bulunmaya zorlandığını hissetmesi yerine, hareketlerinde, kendi ismine karar verebildiğini duyumsamasıyla ilgilidir. Aile, sağlıklı gelişim üzerinde en kıymetli etkiyi gösteren toplumsal çevredir. Bu sürecin en kıymetli adımını ise anne-baba dayanağı ve katkısı ile aile içerisinde kıymetlerin ve inançların içselleştirilmesi oluşturmaktadır.
Ergenlik mühletince, anne-babanın çocukları ile kurdukları olumlu bağların; ergenlerin, yeterli oluş seviyeleri, benlik hürmeti, ahenk maharetleri ve özerk-benlik gelişimleri, toplumsal maharet ve etrafına ahenk sağlama seviyeleri üzerinde tesirli olduğu belirtilmektedir. Bununla birlikte bir çok araştırma bulgusu anne-baba bağlantısının ve iştirakinin yüksek seviyede yaşandığı aile ortamlarında yetişen çocukların olumlu davranışlar sergiledikleri ve kişilik gelişiminde avantajlı olduklarını ortaya koymaktadır. 
Günümüzde benlik hürmetini etkileyen birçok faktör araştırılmaktadır. Yüksek seviyede benlik hürmeti aile ile olumlu bağlantı, kişinin kendi hayatı üzerinde denetime sahip olduğu duygusu, orta derecede risk alma isteği ve tesirli bir kişi olduğunu hissetmesi üzere faktörlerle bağlıdır.  En alt seviyede benlik hürmeti ise çoğunlukla ebeveyn baskısı üzere faktörlerle bağlantılıdır Ebeveyn tavrı; anne, baba ve çocuk ortasındaki etkileşimin çeşidine denir.  Çocuğa karşı takınılan anne-baba tavırlarını etkileyen birçok faktör vardır, bu faktörler ortasında; anne babanın beklentileri, toplumun kıymet yargıları, anne ve baba olmaya hazır olma, anne ve babanın kendi çocukluk tecrübeleri, anne ve baba ortasındaki bağ, çocukların sayısı vb. sayılabilir. Farklı ebeveyn tavırlarını ayırt etmeye yönelik çalışmalar ortasında Baumrind (1966) tarafından ileri sürülen ve “otoriter”, “açıklayıcı/otoriter” ve “izin verici” olarak isimlendirilen üç tarz geniş kabul görmüştür.
Otoriter tavır sergileyen ebeveyn tavrında anne babanın kabul ve ilgisi düşük iken çocuk üzerindeki denetim çok yüksektir. Otoriter anne-baba sevgisini, çocuk onların istediği üzere davrandıkça, koşullu gösterir. Sevgiyi bir pekiştireç olarak kullanır. İstenen davranışlar da çoğunlukla gelenek ve daha üst otoritelerce saptanmış kurallara uygun davranışlardır. Anne baba, kendisini toplumsal otoritenin temsilcisi olarak görür. Mutlak itaat bekler. Çocuğun davranışları katı standartlarla kıymetlendirilir, yanılgı ve yanlış yapma hakkı tanınmaz. Baskı ve katı disiplin çocuğun kendini kabul ettirmesini zorlaştırır, uyumsuzluk görülür. Çocuk meskende anne-babasında gördüğü olumsuz tavırları, öbür yetişkinlerle ve yaşıtları ile olan irtibatında de uygular. Bu tip ailelerde yetişen gençlerle yapılan araştırmalarda, karar verme ve kanılarını söz etme de zahmet yaşandığı ve öfke seviyesinin yüksek olduğu bulunmuştur. (Yavuzer, 2005)
Açıklayıcı/otoriter anne babalar, çocukları kısıtlayıcı yasaklayıcı olmaksızın denetlerken, tıpkı vakitte onları bir birey olarak kabul eder, onlara sevgi ve ilgi gösterir. Ebeveyn ile çocuk ortasında sözel irtibat kanalları açıktır. Bu tavır içinde yetişen çocuklarda ekseriyetle toplumsal yeterlilik, marifet, yardımseverlik, bağımsızlık, kanılarını serbestçe söyleyebilen, arkadaş canlısı, öbür insanların ihtiyaçlarına hassas, kendine ve öteki insanlara saygılı, özgüven ve toplumsal sorumluluk görülmektedir. (Sprinthall ve Collins’ten aktaran Tunç ve Tezer 2012) 
Açıklayıcı/otoriter çocuk yetiştirme tarzının çocuklarda “sağlıklı” ve “normal” davranışlarla bağlı olduğunu belirtmektedirler. Bu hususta yapılan araştırmalar, genel olarak, anne babalarını açıklayıcı/otoriter olarak algılayan çocukların, öteki tarzlara kıyasla, psikososyal yeterlik ve olgunluk ölçümlerinde en yüksek; ruhsal ve davranışsal bozukluklarda en düşük puanları aldıklarını göstermektedir. 
Müsaade verici/şımartan anne babalar, çocuklarıyla çok ilgili, yani reaksiyon verici olan ancak onlardan çok az talep eden ve onları çok az denetim eden anne babalardır. Müsaade verici/ihmalkar anne babalar ise ne talep edici ne de reaksiyon vericidirler. Bu tarza sahip anne babalar çocuklarını bir birey olarak kabul etme, onlara sevgi ve ilgi gösterme ve bir birey olarak olgunlaşmaları istikametinde bir gayret göstermezler. 
Bütün bu çalışmaların ortaya koyduğu ortak bulgunun, çocuklarında özerklik ve ruhsal olgunluğu teşvik eden, iki taraflı bağlantısı sürdüren, denetimi şefkat ve kabul ile birleştirebilen, yani açıklayıcı/otoriter çocuk yetiştirme tarzlarına sahip anne babaların çocuklarında bütüncül bir olumlu benlik imajı ve daha yüksek bir kendilik bedeli ve benlik hürmeti geliştirmeyi takviyeler nitelikte olduğu söylenebilir. (Tunç, 2012)
Sonuç olarak bütün bu bulguların ışığında, otoriter tarzın kabul ve ilgiden mahrum oluşunun çocuğun benlik hürmetini olumsuz istikamette etkilediği söylenebilir. Açıklayıcı/otoriter tarz ile benlik hürmeti ortasındaki olumlu bağın varlığı netleşirken, başka tarzların benlik saygısıyla bağlantılarını irdelemeye yönelik çalışmalara ihtiyaç duyulduğu görülmektedir.

Kaynakça
Yavuzer H. (2005) Çocuğu Tanımak ve Anlamak 
Tunç, A. Tezer, E. (2012) Çocuk Yetiştirme Tarzları ve Benlik Hürmeti Ortasındaki Bağ, Türk Ruhsal Müracaat ve Rehberlik Mecmuası (2012) Cilt 3, Sayı 25

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir